أبو ريحان البيروني ( مترجم : احمد آرام )

235

تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى )

و من اين مقدار را مىپذيرم ، چه به ميانگين كمترين طول كه براى اين شهر در مقايسهء با بلخ و بيشترين طول كه در مقايسهء با بست به‌دست آورديم نزديك است ؛ دليل ديگر اعتماد من بر اين مقدار آن است كه محاسبهء معكوسى كه پس از اين خواهد آمد ، از گواه بودن بر آن دور نيست . و بايد دانست كه اختلافهايى كه ميان راههاى عمل واحد و عكسهاى آن پيدا مىشود ، به سبب اشتباهاتى است كه خبرگزاران در تعيين مسافتها مىكنند ، و ديگر انحرافاتى كه جاده‌ها از خط مستقيم دارند ، و ديگر خطاهايى است كه در محاسبات طولانى از جهت جيبها و وترها و اصم بودن جذرها حاصل مىشود . و چون عرضهاى سجستان و بست و غزنه به رصد معلوم است ، بست را در اين ميان از لحاظ طول و عرض مجهول و از لحاظ مسافت معلوم مىگيريم ، و براى آزمايش عمل و امتحان محاسبه ، به همان طريق كه در جرجان گفتيم ، به يافتن مجهولات مىپردازيم . يافتن طول و عرض بست از روى طول و عرضهاى غزنه و سجستان براى اين كار ، جيب تمام عرض غزنه را در ؟ ؟ 7 ؟ 37 ؟ 5 كه جيب قوس ؟ ؟ 24 ؟ 22 ؟ 5 اختلاف طول غزنه و سجستان است ضرب مىكنيم ؛ حاصل ضرب IV 35 ؟ ؟ ؟ 58 ؟ ؟ 40 ؟ 50 280 را بر ؟ ؟ 10 ؟ 32 ؟ 5 كه جيب قوس مسافت ؟ ؟ 39 ؟ 17 ؟ 5 است تقسيم مىكنيم ، و خارج قسمت ؟ ؟ 47 ؟ 43 ؟ 50 را در ؟ ؟ 15 ؟ 46 ؟ 2 كه جيب قوس مسافت ؟ ؟ 49 ؟ 38 ؟ 2 ميان بست و سجستان است ضرب مىكنيم كه مىشود IV 55 ؟ ؟ ؟ 58 ؟ ؟ 48 ؟ 33 140 ، و آن محفوظ اوّل است ؛ اين محفوظ اوّل را بر جيب كلّى تقسيم مىكنيم ؛ حاصل آن ؟ ؟ 34 ؟ 20 ؟ 2 و قوس آن ؟ ؟ 15 ؟ 14 ؟ 2 و متمّم اين قوس ؟ ؟ 45 ؟ 45 ؟ 87 و جيب اين متمّم ؟ ؟ 15 ؟ 57 ؟ 59 محفوظ دوم است . سپس ؟ ؟ 7 ؟ 56 ؟ 59 را كه جيب تمام قوس ؟ ؟ 11 ؟ 21 ؟ 87 يعنى متمّم مسافت